الف- 1) تكاليف تمريني : اين تكاليف مهارت ها و دانش هاي كسب شده را تقويت مي كند ، معمولاً به صورت كتبي ارائه مي گردد و براي تثبيت يادگيري و فعاليت هاي خواندن و كارهاي تمريني و انفرادي به كار گرفته مي شود . شايد اين نوع ، تكليف ، به قول دويل و بابر ، از قديمي ترين و با سابقه ترين انواع تكليف شب باشد . با وجود اين ، از نظر تأثيرگذاري و سودمندي ، براي شاگردان سؤال برانگيز است .

اكثر تكليف هاي تمريني ، غيرتخيلي ، غيرخلاق ، تكراري و خسته كننده است . زيرا مؤثرترين نوع تكاليف ، آن هايي هستند كه براي انجام دادنشان ، از شاگرد خواسته مي شود آموخته هاي جديد خود را با روش شخصي و به طور مستقيم به كار ببرد . براي مثال ، مي توان از دانش آموزاني كه انواع ابرها را مطالعه    كرده اند ، خواست عكس هاي قديمي ابرها را مورد مطالعه قرار دهند و نوع ابرها را در آن مشخص سازند .

الف- 2) تكاليف آماده سازي و آمادگي : اين نوع تكاليف براي آماده كردن شاگردان جهت درس هاي روزهاي بعد به كار مي رود و معمولاً به صورت مطالعه ي خارج از كتب درسي ، جمع آوري مطالب و مواد قبل از كنفرانس در كلاس درس ، حفظ كردن ، از رو خواندن و از قبل خواندن دروس انجام مي پذيرد . به گفته ي پروفسور دويل باربر ، هدف غايي از ارائه ي اين نوع تكاليف « همانا وادار كردن دانش آموزان به كسب زمينه ي مناسب اطلاعاتي جهت آماده شدن براي دروس و مباحثه هاي روز بعد است . »

اين نوع تكليف زماني سودمندي و كارآيي دارد كه ابتدا رهنمودها و راهنمايي ها و دستورالعمل هاي لازم در مورد چگونگي و چرايي انجام دادن آن ، كاملاً براي دانش آموزان تبيين شود و ابتكار عمل ، قدرت تخيل و روش شخصي آنها حفظ شود .

الف- 3) تكاليف بسطي و امتدادي : به قول پروفسور فويل وبيلي ، اين نوع تكليف شاگرد را به فراسوي كارها و فعاليت هاي كلاسي سوق مي دهد و سبب يادگيري ايده ها و مهارت ها در موقعيت هاي جديد    مي شود . براي مثال ، ممكن است درس كلاس درباره ي ناپلئون باشد . در اين حالت ، از دانش آموزان خواسته مي شود كتابي در مورد ناپلئون بخوانند و خلاصه ي آن را در كلاس ارائه دهند . همچنين امكان دارد معلم مقاله اي بدهد و از شاگردان بخواهد آن را بخوانند و خلاصه كنند يا فرم هاي مخصوصي براي كودكان دبستاني تهيه كند و از آنان بخواهد هنگام ديدن تلويزيون ، فرم ها را تكميل و در كلاس درباره ي آن صحبت كنند .

پروفسور فويل وبيلي مي گويد معمولاً تكاليف بسطي به صورت پروژه هاي درازمدت و از طريق فعاليت هاي حل مسئله تحقق پيدا مي كند . در اين نوع پروژه ها ، موضوعاتي در كلاس تدريس مي شود و ادامه ي آن در منزل و به صورت فردي انجام مي گيرد . اين نوع تكاليف بيشتر خودانتخابي است ؛ مانند ساختن هرم ، درست كردن تقويم سالانه يا پختن يك نوع غذا . در ضمن ممكن است فعاليت هاي حل مسئله در اين نوع تكليف ، چندين روز يا چند هفته طول بكشد . به علاوه ، گاه از شاگردان خواسته مي شود مسئوليت پژوهش درباره ي موضوعي اجتماعي ، فرهنگي ، علمي ، سياسي ، ادبي يا اخلاقي را ، كه قبلاً در كلاس تدريس شده است ، بپذيرند و پس از اتمام تحقيق ، نتيجه را گزارش دهند . به گفته ي دويل و باربر ، اين نوع تكليف بر توليد دانش استوار است ، نه بر تكرار و تكثير آن و در امتداد فعاليت هاي آموزشي ، به صورت انفرادي و در خارج از محيط مدرسه صورت مي گيرد . در ضمن ، اين نوع تكليف در حكم پيش سازمان دهنده ي مفاهيم درسي و آموزشي است .

الف- 4) تكليف خلاقيتي، پروفسور فويل وبيلي عقيده دارد: « وقتي دانش آموز مفاهيم و مهارت هاي مكتسب در كلاس درس را با هم تركيب كند و در يك راه يا راه هاي جديد و متفاوت به كار بندد ، تكليف خلاقيتي انجام داده است . » امكان دارد تكاليف خلاقيتي به صورت كتبي يا شفاهي يا به صورت انجام دادن كاري صورت پذيرد . براي مثال ، ساختن مدل يك مزرعه با چوب هاي بستني يا حل مسئله اي خاص يا سؤال كردن به صورت شفاهي ، مانند اين كه چرا هاني بال براي صعود به قله ي آلپ از فيل استفاده كرد ؟ قدرت خلاقيت ، ابتكار شخصي ، تخيل و خودراهبري را در شاگردان پرورش مي دهد .

البته بايد اذعان داشت كه اين چهار نوع تكليف ، هميشه به طور مجزا به شاگردان ارائه نمي شود . بلكه گاهي ممكن است شاگرد براي حل يك مسئله و خلق و بسط ايده ي خود ، از هر چهار نوع تكليف استفاده كند . مانند وقتي كه معلم از او مي خواهد هنگامي كه با والدينش به تفريح يا مسافرت مي رود ، خلاصه اي از مسائل قابل مشاهده و تجربيات خود را به صورت انشا به همكلاسانش ارائه دهد . به اين ترتيب ، با ايجاد تنوع در تكاليف شب ، مي توان موجبات تثبيت ، آماده سازي ، مداومت و خلق مفاهيم و مهارت ها را در فرآيند تعليم و تربيت فراهم آورد .

ب) از منظر ساختار و شيوه ي ارائه

تكاليف را مي توان از نظر شيوه ي ارائه به دانش آموزان و ملاحظات اهداف كتاب هاي درسي ، در سه مدل خلاصه كرد :

ب- 1) تكاليف عمومي : منظور از تكاليف عمومي آن دسته از فعاليت ها و تمرين هايي است كه الزاماً به عموم فراگيرندگان ارائه مي شود و اغلب از نوع تمريني يا آماده سازي است . بنابراين ، مخاطب اين نوع تكليف ، همه ي دانش آموزان هستند و بايد آن ها را بر اساس اهداف مهم درس و توانايي هاي همه ي شاگردان طراحي كرد . مفاهيم ، اطلاعات و اهداف فردي بايد در قالب اين تكاليف داده شود و حجم آن ها نيز زياد نباشد . اگر در انتخاب و ارائه ي اين نوع تكاليف بي دقتي شود ، ممكن است دانش آموزان آن را كسل كننده تلقي كنند .

ب- 2) تكاليف گروهي : امروزه ، فعاليت هاي گروهي در فرآيند ياددهي – يادگيري جايگاه ارزشمندي دارد و با توجه به اين اصل ، در كشورهاي توسعه يافته ، يكي از راه كارهاي پيشرفت آموزشي به حساب     مي آيد . در دهه هاي اخير ، تفكر جمعي و مشاركت افراد در ساختار يك گروه كاري ، دست آوردهاي مهمي داشته است . بنابراين ، كمتر كلاسي را مي توان يافت كه براي مطالعه ، تحقيق و علم آموزي ، تشكل هاي جمعي و گروهي نداشته باشد .  بدين سبب ، تشكيل گروه كاري براي دانش آموزان ، از ضروريات تدريس در كلاس هاي پويا و فعال است . اگر اين فرض پذيرفته شود ، لزوم توجه به تكاليف گروهي ، كه به صورت پروژه هاي تحقيقي ارائه مي شود ، بيش از پيش احساس مي گردد .

در تكليف گروهي ، معلم براساس توانايي هر يك از گروه ها ، موضوعات مناسبي مطرح مي كند و هر گروه نيز با برنامه ريزي و اجراي اهداف موردنظر معلم ، امر آموزش را متحقق مي سازد . تكليف گروهي با توجه به مشاركت دانش آموزان و علايق آنان ارائه مي شود و معلم براي هر گروه چند موضوع تعيين مي كند و آن ها از طريق تصميم جمعي ، يكي از موضوعات را انتخاب و اجرا مي كنند .

ب- 3) تكاليف انفرادي : شناسايي تفاوت هاي فردي و توجه به آن ها ، از موضوعات مهم در آموزش و پرورش است . ايجاد وضعيتي براي بروز خلاقيت ها و نوآوري هاي فردي ، از وظايف مهم مدارس به حساب مي آيد . شايد بتوان گفت كه فلسفه ي وجودي با تربيت ، شناسايي و تقويت و پرورش انسان هاست . يعني فرآيند « شدن » و تبديل توانايي هاي بالقوه به توانايي هاي بالفعل .

يكي از روش هاي توجه و كمك به شكوفايي فردي ، دادن تكاليف انفرادي به دانش آموزان است . معلم براي ارائه اين نوع تكاليف ، توانايي ها ، علايق و بنيان هاي ذهني و فكري فراگيرندگان را درنظر مي گيرد و براساس آن ، فعاليت هايي طلب مي كند . البته هيچ الزامي نيست كه همه ي دانش آموزان ، تكاليف انفرادي را انجام دهند . بلكه براساس زمينه هاي قبلي و شناخت و صلاح ديد معلم ، اين نوع تكليف به عده اي از   آن ها واگذار مي شود .

                                              مطلب از گروه علوم تجربی